تعاریف و مفاهیم

تاریخچه :


طرح‌آمارگيري نيروي کار از مهم‌ترين طرح‌هاي آماري مرکز آمار ايران است که با جمع‌آوري اطلاعات پايه‌اي نيروي کار کشور، امکان  تهيه و ارزيابي برنامه‌هاي توسعه اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و .... را فراهم مي‌کند .


طرح آمارگیری نیروی کار براساس نیاز برنامه‌ریزان و با هدف محاسبه شاخص‌های فصلی و سالانه نیروی کار، از جمله نرمشارکت اقتصادی، نرخ بیکاری و تغییرات آن‌ها طراحی شده است. این طرح منطبق بر آخرین توصیه‌های سازمان بین‌المللی کار است و برای مقایسه بین‌المللی شاخص‌های نیروی کار، امکان بهتری را فراهم می‌کند .

پيش از اين، شاخص‌هاي عمده نيروي کار از نتايج طرح آمارگيري از ويژگي‌هاي اشتغال و بيکاري خانوار که در سال‌هاي 79-1376  به صورت سالانه و در سال 82-1380 به صورت فصلي و در سال 1383 در دو فصل بهار و پاييز اجرا شده است، حاصل مي‌شد. از سال 1384 طرح آمارگيري نيروي کار با اهداف کلي و تفصيلي وسيع‌تر جايگزين طرح مزبور شده است .

طرح آمارگيري از نيروي کار با هدف دستيابي به برآوردهاي فصلي و سالانه نيروي کار و همچنين تغييرات فصلي و سالانه طراحي شده است. در اين طرح، علاوه بر برآورد سطوح، برآورد تغييرات نيز مورد نظر است که برای رسیدن به این هدف از روش نمونه‌گيري چرخشي استفاده مي‌شود. نمونه‌گيري چرخشي با ثابت نگه‌ داشتن بخشي از واحدهاي نمونه بين دو فصل آمارگيري و تغيير بقيه واحدها، به بهترين نحو، امكان برآورد سطوح و تغييرات را فراهم مي‌كند .

براي انتخاب واحدهاي نمونه مربوط به دوره‌هاي مختلف اين آمارگيري، از نمونه پايه استفاده مي‌شود. نمونه در اين طرح، طي فرآيندي، با استفاده از فهرست حوزه‌هاي سرشماري ساخته شده است. در این طرح فهرست نمونه‌ها از سرشماري عمومي نفوس و مسکن 1385 و 1390 بدست آمده است .

الگوي چرخش اين طرح، يك «الگوي 2-2-2» است، يعني از هر خانوار نمونه، چهار بار آمارگيري به عمل مي‌آيد. به اين ترتيب كه خانوار، دو فصل متوالي در نمونه است، سپس به طور موقت براي دو فصل متوالي از نمونه خارج مي‌شود. بعد مجدداً براي دو فصل متوالي به نمونه باز مي‌گردد و پس از آن براي هميشه از نمونه خارج مي‌شود .

در هر فصل، در داخل هر خوشه، از چهار گروه چرخش آمارگيري مي‌شود :

1) گروهي كه براي اولين بار وارد نمونه شده است .

2) گروهي كه براي دومين بار وارد نمونه شده است .

3) گروهي كه پس از دو فصل خروج موقت، مجدداً به نمونه وارد نمونه شده است .

4) گروهي كه براي آخرين بار در نمونه است .

در اين طرح، خانوارهاي نمونه در هر فصل به گونه‌اي انتخاب مي شوند که نيمي از نمونه‌ها در دو فصل يکسان از دو سال متوالي مشترک هستند. به عبارت ديگر، از يک خانوار نمونه در طي فصول مختلف، حداکثر 4 بار آمارگيري به عمل مي‌آيد. خانوارهاي نمونه مربوط به هر فصل در ماه مياني فصل آمارگيري مي‌شوند .

تعاریف و مفاهیم :

جمعیت فعال اقتصادی : تمام افراد 10 ساله و بیش‌تر (حداقل سن تعیین شده)، که در هفته تقویمی قبل از هفته آمارگیری (هفته مرجع) طبق تعریف کار، در تولید کالا و خدمات مشارکت داشته (شاغل) و یا از قابلیت مشارکت برخوردار بوده‌اند (بیکار)، جمعیت فعال اقتصادی محسوب می‌شوند .

جمعیت غیرفعال اقتصادی : تمام افراد 10 ساله و بیش‌تر که در طول هفته مرجع طبق تعریف کار، در هیچ‌یک از دو گروه شاغلان و بیکاران قرار نمی‌گیرند، جمعیت غیرفعال اقتصادی محسوب می‌شوند .

شاغل : تمام افراد 10 ساله و بيش‌تر كه در طول هفته مرجع، طبق تعريف كار، حداقل يك ساعت كار كرده و يا بنا به دلايلي به‌طور موقت كار را ترك كرده باشند، شاغل محسوب مي‌شوند .شاغلان به‌طور عمده شامل دو گروه مزد و حقوق ‌‌بگيران و خوداشتغالان مي‌شوند. ترك موقت كار در هفته مرجع با داشتن پيوند رسمي شغلي، براي مزد و حقوق‌ بگيران و تداوم كسب و كار براي خود اشتغالان، به‌ عنوان اشتغال محسوب مي‌شود. افراد زير نيز به ‌‌لحاظ اهميتي كه در فعاليت اقتصادي كشور دارند، شاغل محسوب مي‌شوند

·          افرادي هستند كه بدون دريافت مزد براي يكي از اعضاي خانوار خود كه با وي نسبت خويشاوندي دارند كار مي‌كنند (كاركنان فاميلي بدون مزد).

·      كارآموزاني كه در دوره كارآموزي فعاليتي در ارتباط با فعاليت مؤسسه محل كارآموزي انجام مي‌دهند، يعني مستقيماً در توليد كالا يا خدمات سهيم هستند و فعاليت آن‌ها "كار" محسوب مي‌شود.

·          محصلاني كه در هفته مرجع مطابق تعريف، كار كرده‌اند.

·      تمام افرادي كه در نيروهاي مسلح به‌صورت كادر دائم يا موقت خدمت مي‌كنند (نيروهاي مسلح پرسنل كادر و سربازان، درجه‌داران، افسران وظيفه نيروهاي نظامي و انتظامي).


بیکار : به تمام افراد 10 ساله و بيش‌تر اطلاق مي‌شود كه :

1)در هفته مرجع فاقد كار باشند (داراي اشتغال مزدبگيري و يا خود اشتغالي نباشند).

2)در هفته مرجع و يا هفته بعد از آن آماده براي كار باشند (براي اشتغال مزدبگيري و يا خود اشتغالي آماده باشند )

3)در هفته مرجع و سه هفته قبل از آن جوياي كار باشند (اقدامات مشخصي را به منظور جستجوي اشتغال مزدبگيري و يا خود اشتغالي بعمل آورده باشند .

افرادي كه به دليل آغاز به كار در آينده و يا انتظار بازگشت به شغل قبلي جوياي كار نبوده، ولي فاقد كار و آماده براي كار بوده‌اند نيز بيكار محسوب مي‌شود .

اشتغال ناقص : افراد داراي اشتغـال ناقص شامـل تمام شاغلاني است كه در هفته مرجع، حاضر در سر كار يا غايب موقت از محل كار بوده، به ‌دلايل اقتصادي نظير ركود كاري، پيدا نكردن كار با ساعت كار بيش‌تر، قرار داشتن در فصل غيركاري و ... كمتر از 44 ساعت كار كرده، خواهان و آماده براي انجام كار اضافي در هفته مرجع بوده‌اند

شاخص ها :


نرخ مشارکت اقتصادی(نرخ فعالیت) : عبارت است از نسبت جمعیت فعال (شاغل و بیکار) 10 ساله و بیش تر (یا 15 ساله و بیش تر) به جمعیت در سن کار 10 ساله و بیش تر (یا 15 ساله و بیش تر)، ضرب در 100 .

نرخ اشتغال : عبارت است از نسبت جمعیت شاغل به جمعیت فعال(شاغل و بیکار)، ضرب در 100.

نرخ بیکاری: عبارت است از نسبت جمعیت بیکار به جمعیت فعال (شاغل و بیکار)، ضرب در 100.

سهم جمعیت دارای اشتغال ناقص زمانی : عبارت است از نسبت جمعیت دارای اشتغال ناقص زمانی به جمعیت شاغل، ضرب در 100.

نسبت اشتغال : عبارت است از نسبت جمعیت شاغل10 ساله و بیشتر (یا 15 ساله و بیشتر) به کل جمعیت 10 ساله و بیشتر (یا 15 ساله و بیشتر)، ضرب در 100.

سهم شاغلان : عبارت است از نسبت جمعیت شاغل با ویژگی مورد نظر به کل جمعیت شاغل ، ضرب در 100.